{"id":673,"date":"2020-02-17T11:31:05","date_gmt":"2020-02-17T10:31:05","guid":{"rendered":"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/?p=673"},"modified":"2020-02-18T11:04:01","modified_gmt":"2020-02-18T10:04:01","slug":"memorie-di-sardegna-candu-is-sardus-teniant-relatzionis-cun-seuropa_di-giovanni-lilliu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/memorie-di-sardegna-candu-is-sardus-teniant-relatzionis-cun-seuropa_di-giovanni-lilliu\/","title":{"rendered":"Memorie di Sardegna: candu is sardus teniant relatzionis cun s&#8217;Europa_di Giovanni Lilliu"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"has-drop-cap wp-block-paragraph\">In su mesi de austu de su 1978, apu iscavau una tumba de is gigantis (\u201cgigantinu\u201d) in su sartu de Fonne, in su logu de Bidistili o Durane, acanta de s\u2019istrada de Fonne a Mamujada. Est una de is binticincu sepulturas de custu tipu chi, fintzas a immoi, si connoscint in su sartu mannu de Fonne e chi si annoditzant, a prus de su n\u00fameru, po sa casta de sa forma, sa calidadi de su fabbricau e is sinnalis de architetura ornamentali e simb\u00f3lica chi anti fatu in tempus diversus maistus de muru bravus meda in is artis insoru.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"alignleft is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/tomba2-1-507x1024.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-676\" width=\"295\" height=\"596\" srcset=\"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/tomba2-1-507x1024.jpg 507w, https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/tomba2-1-148x300.jpg 148w, https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/tomba2-1-768x1552.jpg 768w, https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/tomba2-1.jpg 800w\" sizes=\"auto, (max-width: 295px) 100vw, 295px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sa tumba iscavada in Bidistili est una costrutzioni a corpus allonghiau de sud-est&nbsp; a nord-ovest cun sa parti de fundu girada comenti a una \u00e0bsidi a cun sa fronti in forma de mesu circu aundi, pr\u00f3piu in mesu, si oberit sa portixedha de intrada a sa fossa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Po casi totu sa larg\u00e0ria de sa faciada, currit una muredha chi serbiat po ponni is ofertas a is mortus; e in sa parti dereta po chini c\u00e0stiat, unu pagu ispostada a una parti, si bit una perda fita, arta unu metru e binti, posta a sinnali de sa tumba e po amparai, comenti e unu deus, is mortus. In su logu de custa perda si dipiant fai si cerim\u00f3nias po is bon\u00e0nimas, cun pregadorias, brebus e dep\u00f3situ de cosas de papai e bufai, poita si crediat chi sa vida terrena sighiat in s\u2019\u00e0tera cun is bis\u00f2ngius materialis. Si est beru cussu chi nant is iscritoris antigus asuba de is sardus de su tempus andau, acostumaus a dormiri acanta de is mortus po sanai de is maladias de su corpus e de sa menti, podeus sup\u00f2nniri custu cost\u00famini presenti in sa tumba de Bidistili puru, comenti in \u00e0terus \u201cgigantinu\u201d de Sardigna. Is mal\u00e0dius podiant dormiri in sa pratza de sa faciada chi si prestat po custu iscopu po sa forma allargada e arregorta a su pr\u00f3priu tempus e cun is muredhas po ass\u00e9liu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Apalas de sa faciada, si all\u00f3nghiat sa fossa, de cuatru metrus e binti de long\u00e0ria po uno e dexi de larg\u00e0ria e arta otanta cent\u00edmetrus asuta de is tellas chi dha acarraxant. Is perdas chi serrant sa fossa a parti e \u00e0tera in su fundu, funti totu b\u00e8ni trabballadas comenti a is \u00e0teras de foras de su monumentu, pruscatotu in sa faciada e in su giru de apalas. Su pomentu puru est fatu b\u00e8ni, a tellixedhas de granitu (sa perda manigiada in totu su f\u00e0bbricu) e acarraxau cun unu pillu de s\u00edtzili de fr\u00famini chi fadiat de letu a is mortus, fortizis simbolizendi su vi\u00e0giu insoru in s\u2019eternidati, fatu in s\u2019\u00e0cua cun d\u2019una barca: una cosa aici si agatat puru in is \u201cnavetas\u201d de Menorca, monumentus chi in is Balearis assimbillant meda a is tumbas de is gigantis sardas.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sa fossa dh\u2019aguantat, a is&nbsp; duas partis, unu pei de muru de forma ovali, a tellas istrantaxadas a parangadas, chi \u00e0rtziat apitzus de su sterrimentu e de su finimentu de foras de totu sa costrutzioni chi fiat amparada e cuada in artu de unu muntoni de perda e de terra, arcau po fai iscudi s\u2019\u00e0cua a b\u00e0sciu, in manera de no intrai in sa fossa e fai dannu a is interraus e a is cosas e prendas insoru postas impari in sa tumba. De su f\u00e0bbricu duncas, artu agiummai duus metrus, feti sa faciada&nbsp;aturat chentza de acarraxai, in bella vista donada, in particulari, de sa portixedha, de 50 cent\u00edmetrus po 60, in perda trabballada b\u00e8ni e marcada asuba de s\u2019architravi de unu cantoni a dentis e incravaduras \u00fanicu ormamentu in totu su f\u00e0bbricu simpli e essentziali.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">In su logu de sa faciada, in candidati prus manna a sa parti dereta e acanta de sa perda fita, eus agatau medas ogetus de perda e pruscatotu de terra. De perda: \u201cbetiledhus\u201d (perdixedhas simb\u00f3licas a punta), molas a manu, pistadoris, arroghedhedhus de ossidiana. De terra: pingiadas e pingiadedhas, brugnas, c\u00edcaras e cicaronis, pratus, testus e istr\u00e9xiu po fai fogatzas, custus \u03cdrtimus cun su fundu sinnau a puntus, arrigas e iscrichedhus cumpostus in modu de frorigiai is fogatzas de farra o cun gerdas e cun ollu de porcu, chi si oferriant a su mortu. Eus agatau puru ogetedus de terra in forma de conchedha de fusu, istampaus in mesu, aici piticus de fai pentzai a granus de collana. Aintru de sa fossa no si est agatau perunu arrestu de ossus&nbsp; de mortu, poita su granitu est un\u2019arratza de perda chi isperdit sa sust\u00e0ntzia org\u00e0nica. Per\u00f2 est abarrau unu pagu de is cosas postas acanta de is mortus, de su meda chi dhoi fiat aintru, destruiu de is circadoris de schis\u00f2rgius: tassas de terra e unu bratzaletu de ferru.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Importanti meda s\u2019iscoberta de custu bratzaletu, poita est su primu ogetu de ferru chi si agatat in is tumbas de is gigantis e puru in is \u00e0terus monumentus de s\u2019edadi de is nuraxis, de candu est custu tipu de tumba. Su ferru in s\u2019ocidenti de s\u2019Europa, po cantu oi si ndi iscidi, no si connoscit ainnantis de su s\u00e9culu nonu prima de Cristus. Custu bolit nai chi, raportau a cussu de su restu de s\u2019Europa s\u2019isvilupu materiali de sa Sardigna, su ferru in s\u2019Isula si podit pentzai arribau e usau, prus o mancu, in su pr\u00f3priu tempus.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Duncas, s\u2019\u00e8dadi de sa sepultura de Bidistili e de su bratzaletu chi dhoi eus agatau impari cun is \u00e0terus elementus de terra, si ponit, a su prus prestu, a noixentus annus ainnantis de Cristus. Per\u00f2, sigumenti s\u2019ogetu est de contai de is \u00fartimus de is tantis interramentus fatus in sa tumba in d\u2019unu per\u00edudu longu, su tempus de s\u2019or\u00edgini de sa costrutzioni est de portai a un\u2019edadi prus antiga. Iat a \u00e8ssiri de su 1200 e su 1000 ainnatinis de C., comenti faint sup\u00f2niri unus cantus istr\u00e8xius de terra agatuaus in su logu de sa faciada e su cantoni frorigiau a dentis e incravaduras de architetura de sa matessi faciada: unu tipu de cantoni (\u201cstele\u201d in fuedhu iscient\u00edficu), presenti&nbsp;in \u00e0teras tumbas de logus de su sartu de Fonne (Gremanu, Medau, Tramassunele, Padru Ebbas, Seda Balloi, M\u00e0stala) e de diversus comunus sardus&nbsp; (S\u00e9dilo, Santuluss\u00fargiu, C\u00faglieri, Torralba, Dorgali e \u00e0terus). Sa tumba de Bidistili at agatau su puntu de unioni in su sentidu e in sa pr\u00e0tica de sa natzioni.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sa tumba de Bidistili, comenti e is \u00e0teras nomenadas, si ponit, inter\u2019is prus recentis, in sa scala progressiva de su g\u00e8neri \u201cgigantinu\u201d, chi nascit, cun is esemplus prus antigus a \u201cstele\u201d in forma de trap\u00e9tziu e arcada, assumancus a sa fini de su s\u00e9culu XVI (ainnantis de Cristus).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Su tempus de sa tumba de Bidistili (su gimit\u00f3riu de una bidhixedha acanta a is nuraxis de sa Crapidura e de su Lachedhu), est giai cussu aundi s\u2019architetura \u201cnur\u00e0gica\u201d, eus a nai s\u2019architetura a perdas mannas chene ciumentu (\u201cmegalitica\u201d),&nbsp; si cumprit in totus is formas tochendu unu livellu t\u00e9nnicu bastanti artu. Custu livellu est coerenti cun su progressu econ\u00f3micu e civili de sa sociedadi sarda de is tempus e cun una forma pol\u00edtica chi no fiat arribbada ancora a cussa de un\u2019istadu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tempus de autonomia e de autuguvernu natzionali sardu, tempus de indipend\u00e9ntzia de sa Sardigna chi no depit \u00e8ssiri feti cosa de arregordu, ma spinta ist\u00f3rica po cussu movimentu de libberatzioni de oi, chi sa prus parti de is sardus dis\u00edgiant e bolint ponni in \u00e8ssiri in sa cultura e in sa pol\u00edtica.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-small-font-size wp-block-paragraph\"><em>\u00a9Sardegnatavola<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>In su mesi de austu de su 1978, apu iscavau una tumba de is gigantis (\u201cgigantinu\u201d) in su sartu de Fonne, in su logu de Bidistili o Durane, acanta de s\u2019istrada de Fonne a Mamujada. Est una de is binticincu sepulturas de custu tipu chi, fintzas a immoi, si connoscint in su sartu mannu de &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":674,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_exactmetrics_skip_tracking":false,"_exactmetrics_sitenote_active":false,"_exactmetrics_sitenote_note":"","_exactmetrics_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-673","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-dentro-lisola-2"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/673","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=673"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/673\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":678,"href":"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/673\/revisions\/678"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-json\/wp\/v2\/media\/674"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=673"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=673"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sardegnatavola.it\/rivista\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=673"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}